“Als de voorraden van andere granen slinken, is fonio een zekerheid voor het hele gezin”

In het zuiden van Tsjaad groeit weer fonio. Dit kleine graan verdween eerder uit de samenleving, maar helpt nu gezinnen weer door de hongermaanden heen. Trainer François Dol ziet hoe boeren de draad weer oppakken en ziet werkelijk iets veranderen. Die verandering ontstaat door de boeren zelf, benadrukt hij: “Hulp van buitenaf is een steun, maar de gemeenschap blijft het hart van de verandering.”

Vier kopjes fonio-zaad, voor 2000 CFA, omgerekend drie euro. Meer had Gabriel niet nodig om te beginnen. Nadat artsen bij hem diabetes vaststelden, besloot hij fonio te gaan telen voor zijn gezondheid. Tegen de tijd dat François hem bezocht, lag de compost voor het volgende seizoen al klaar. “Hij en zijn kinderen hebben het zichzelf geleerd”, vertelt François. “Zonder te wachten op ons of een andere organisatie.”

Voor François is dat precies waar het om draait in ontwikkeling. Verandering en motivatie van binnenuit. François is ingenieur plattelandsontwikkeling en werkt als trainer bij partnerorganisatie RAPS-development. Elke week begint hij op maandag eerst met gebed. Daarna maakt hij zijn planning en gaat hij het veld in. Hij doet zijn werk met veel passie en heeft echt oog voor de boeren. “Ik bouw vertrouwen op door er te zijn, te luisteren en respectvol om te gaan met de boeren en hun gezinnen. Ik neem de tijd om problemen te begrijpen, voordat ik oplossingen voorstel. Boeren kennen hun omgeving en land heel goed.” Het mooiste aan zijn werk vindt hij het directe contact. “Ik deel praktische kennis en zie de resultaten van de trainingen concreet op het veld terug. Dat motiveert me.”

“De gemeenschap blijft het hart van de verandering”

Hongermaanden

In het zuiden van Tsjaad is de grond vruchtbaar, maar boeren zijn afhankelijk van de regen. Veranderende weersomstandigheden maken landbouw moeilijk. Droge periodes worden droger en heter. Anderzijds wordt in de regentijd de regen heviger en zorgen deze hevige buien vaker voor overstromingen.

De voorraad die de boeren uit de oogst overhouden is elk jaar te klein. In de maanden voor de nieuwe oogst zijn meer dan drie miljoen Tsjadiërs daarom afhankelijk van voedselhulp. Juist in die maanden wordt het belang van fonio duidelijk. Dit graan raakte in de vergetelheid. Rijst was makkelijker te verwerken, jongeren trokken naar de stad en de kennis van de ouderen werd niet meer doorgegeven. Gezinnen werden daardoor kwetsbaarder voor honger. François traint boeren daarom om opnieuw fonio te verbouwen. “Als de voorraden van andere granen slinken, is fonio een zekerheid voor het hele gezin”, zegt hij. Het graan groeit ook bij droogte en is jarenlang houdbaar.

Compost in Dombala

François traint vooral vrouwengroepen. Vrouwen doen veel werk op het land, maar hebben minder toegang tot leningen en zaaizaad dan mannen. Ze leren verschillende dingen: compost maken, in rijen zaaien, gewassen afwisselen en bomen planten rond hun akkers. Vaak zijn het kleine aanpassingen, maar wel met effect.

Hij blikt terug op een training in het dorp Dombala. “Een boer vertelde dat hij jarenlang onbewerkte ossenmest op zijn rijstveld bracht. Het veld raakte overwoekerd door onkruid. Na de training begon hij compost te maken. Een paar maanden later liet hij ons zijn perceel zien. De grond en de gewassen waren beter. En hij deelde zijn werkwijze ook met andere boeren.” Zo gaat het vaker, merkt François. “Een boer past een techniek toe en ziet resultaat. De buren komen kijken, stellen vragen en proberen het vervolgens zelf ook.” Toen hij dat voor het eerst zag gebeuren, wist hij het zeker. “Ik zei tegen mezelf: er verandert iets in deze gemeenschap. We begeleiden een blijvende verandering in het leven van boeren.”

Water op het veld

Niet alles gaat vanzelf. In 2024, tijdens de proeffase van het project, liep het fonioveld helemaal onder water. “Dat had me kunnen ontmoedigen,” zegt François, “maar God was er altijd om me te steunen. Hij belooft geen leven zonder moeilijkheden, maar Hij blijft bij ons te midden ervan.” Zijn werk ziet hij als roeping. “Ik ervaar voldoening als ik zie dat deelnemers vooruitgaan.”

“God was er altijd om me te steunen”
François uit Tsjaad

Wat blijft

Er wordt geen gratis zaaizaad of materiaal uitgedeeld. De boeren dragen zelf verantwoordelijkheid en maken eigen keuzes. Ze sparen samen en verkopen via coöperaties. “Boeren helpen elkaar bij het telen, verwerken en verkopen”, vertelt François. “Samen staan ze sterker op de markt.” Als ik hem vraag wat er zou gebeuren als hij vanaf morgen zijn werkzaamheden in de dorpen zou stoppen, is hij resoluut: “Sommige veranderingen zouden gewoon doorgaan. De gemeenschap heeft kennis, werkwijzen en organisatievermogen opgebouwd.”

“Met de inkomsten uit fonio kan ik mijn kinderen naar school sturen”

Kun je jezelf kort voorstellen?
Mijn naam is Delphine Massal. Ik woon in Dombala en ik ben lid van Djasra, een groep vrouwelijke fonioboeren.

Wat deed je voordat je je aansloot bij de vrouwengroep?

Ik combineerde landbouw met kleine handel. Ik bewerkte mijn veld op de traditionele manier, zonder teelttechnieken.

Wat heb je geleerd in de trainingen van François?

In de trainingen van François leerde ik compost maken, bomen combineren met gewassen, in rijen zaaien en gewassen afwisselen. Ook teel ik nu weer fonio en weet ik hoe ik dit goed kan bewaren en verkopen. François komt nog regelmatig langs om te kijken hoe het gaat en om advies te geven.

Hoe kijk je naar de toekomst?

Vroeger teelde ik zonder de technieken, maar nu heb ik een betere opbrengst. Daar ben ik trots op!
Ik wens dat de toekomst van mijn kinderen beter zal zijn dan de mijne. Met mijn inkomsten kan ik mijn kinderen naar school sturen, zodat ze een vak kunnen leren en later een waardig beroep kunnen uitoefenen en in hun eigen behoeften kunnen voorzien.

Bloeiende gemeenschappen in Tsjaad

Onze zomermaanden staan in Tsjaad bekend als de hongermaanden. In deze periode zijn de voedselvoorraden van het vorige jaar op, terwijl het nieuwe graan nog onrijp op het land staat. Een onzekere tijd. In deze periode zijn drie miljoen mensen in Tsjaad afhankelijk van voedselhulp.

In het vruchtbare zuiden van het land leven de meeste gezinnen van landbouw. Maar voldoende voedsel verbouwen om je gezin te voeden en er een stabiel inkomen mee te verdienen is moeilijk. Veranderende seizoenen maken de oogst kwetsbaar. Daarnaast is het voor vrouwen moeilijk om een lening, goed zaaigoed of materialen te krijgen.

Woord en Daad werkt in deze regio samen met partnerorganisatie RAPS-development. Samen ondersteunen we vrouwen en jongeren bij het opbouwen van een waardig bestaan in de landbouw. Medewerkers van RAPS trainen hen onder andere in de teelt van fonio; een voedzaam graan dat bestand is tegen droge omstandigheden.  In 2026 krijgen 100 boeren, onder wie 90 vrouwen, training in graanteelt en ondernemerschap.